Krótka historia książki cz. 7 – Narodziny Czarnej Sztuki, czyli rzecz o Druku.

2019-01-21

Czatna Magia

Dla osób niewtajemniczonych (tzw. „profanów”) określenie „czarna sztuka” będzie kojarzyć się z magią, satanizmem, okultyzmem lub produkcją biżuterii z węgla. W drukarstwie typograficznym, bo oczywiście o nim mowa, magii i alchemii znajdziemy pod dostatkiem, ale nie jest to wiedza tajemna dostępna tylko najzagorzalszym wyznawcom Wielkiego Fontu oraz ich akolitom. Drukarstwem typograficznym, po okresie zapaści, zaczyna się interesować coraz więcej osób na świecie, a i w Polsce nie brakuje ludzi, którzy popularyzują Czarną Sztukę.

Zanim jednak zajmiemy się drukarstwem przemysłowym zapoczątkowanym przez Jana Gutenberga i jego epokowy wynalazek wybierzmy się w podróż na daleki wschód gdzie narodził się druk.

Ex Oriente Lux

Tego kiedy Chińczycy nauczyli się zadrukowywać wynaleziony przez siebie papier, niestety nie wiemy. Dzięki współczesnym odkryciom wiemy jednak, że już w III wieku p.n.e ogłaszano cesarskie edykty na kamiennych płaskorzeźbach, od których odbijano kopie na kawałkach materiału. Estampaż, bo tak z francuska nazywa się ta technika, był poprzednikiem drzeworytu używanego przez obywateli Państwa Środka jako główna technika tworzenia odbitek w późniejszym okresie. Dzięki wynalezieniu papieru i drzeworytu w Chinach rozwijała się sztuka, filozofia i poezja. Mógł sprawnie funkcjonować olbrzymi aparat administracyjny. W czasach kiedy Europa trwała w średniowieczu a mnisi męczyli się nad ręcznym przepisywaniem ksiąg, Chińczycy byli technologiczną potęgą. Drukowano książki (pierwsza w pełni zachowana pochodzi z 868 roku), teksty religijne (jedna z sutr została odbita w Japonii w nakładzie miliona egzemplarzy) oraz pieniądze (do „produkcji” środków płatniczych używano druku kolorowego!).Chińczycy eksperymentowali również z czcionką ruchomą, wykonaną z drewna lub porcelany.

Do Europy drzeworyt przybył wraz z rozwojem handlu ze wchodem – jak większość wynalazków został ściągnięty z krajów Arabskich. Pierwszy znany europejski drzeworyt pochodzi z 1424 roku. Technika drzeworytnicza zrewolucjonizowała średniowieczną sztukę i handel. Na świat został wydany ksylograf – książka, w której zarówno obrazy, jak i tekst objaśniający zostały odbite z jednego klocka drzeworytniczego. Jeszcze w ostatnim trzydziestoleciu XV wieku i na początku wieku XVI przy jej pomocy odbijane były głównie teksty popularnej literatury religijnej. O ile przepisywanie tekstu było męczące to wyobraźcie sobie robotę snycerza, który musi w kawałku deski wyrżnąć cały psalm czy fragment pisma świętego… Epokowych odkryć nie jest w stanie powstrzymać nic a ani nikt. Bowiem już w trzeciej dekadzie XV wieku na scenę wkracza Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg.

Co właściwie wynalazł Gutenberg?

Wynalazca z Mogucji zaprojektował prasę drukarską, na wzór znanych już pras introligatorskich, za pomocą których tłoczono na oprawach książek dekoracje, a nawet litery – stemple z wklęsłymi wizerunkami liter stosował do produkcji opraw książek. Korzystał również z doświadczeń poprzedników, tworzących papierowe książki rękopiśmienne, a także z wiedzy na temat techniki druku pojedynczymi stemplami lub odpowiednimi płytami wykonanymi z drewna bądź metalu. Mógł też przyglądać się działalności innych rzemieślników, zajmujących się obróbką metali i umieszczających litery na swoich wyrobach: płatnerzy, złotników oraz mincerzy bijących monety, a także tych umieszczających znaki na innym materiale (jak skóra czy glina) oraz grawerujących w drewnie. Opracował też sposób konstruowania czcionek i ich składu, a następnie go udoskonalał. Nie wiadomo, czy miał styczność z dalekowschodnią techniką druku, nieznany jest jego wczesny proces drukowania, ani nawet to, jakie były jego pierwsze wydawnictwa z użyciem ruchomej czcionki i kiedy powstały. Czcionki używane przez Gutenberga nie zachowały się, więc nie można określić ich składu.

Biblia Gutenberga

Biblie Gutenberga zostały wydrukowane z wykorzystaniem dużych ilości pojedynczych czcionek – według niektórych szacunków nawet 100 tysięcy. Ustawienie każdej strony zajmowało wiele czasu, gdyż należało wykonać prace polegające na załadowaniu prasy, farbowaniu czcionki, odciągnięciu prasy, zawieszeniu arkuszy, rozprowadzeniu czcionki itp. Warsztat Gutenberga i Fusta (wspólnik J.G.) mógł zatrudniać nawet 25 rzemieślników.

Biblia 42-wierszowa, zwana Biblią Gutenberga, wydawana w Moguncji w latach 1452–1455, uważana jest za arcydzieło typografii. Nie ma ona strony tytułowej, informacji o wydawcy ani numeracji stron. Charakteryzuje się niedoścignionym składem tekstu. Zastosowano teksturę gotycką. Biblia oprawiana była zazwyczaj w dwóch tomach: pierwszy obejmował 224 karty, a drugi 319 kart (z czego dwie niezadrukowane). Tekst złożony był w dwóch szpaltach, wbrew nazwie nie zawsze zawierających 42 wiersze (na niektórych stronach było ich 40 lub 41).

Gutenberg stosował niekiedy kosztowną technikę druku dwubarwnego przy drukowaniu pierwszych stron Biblii, tych o liczbie wierszy mniejszej niż 42 (nagłówki i numery rozdziałów drukowane były na czerwono, a pozostały tekst na czarno). O wiele bardziej opłacalne dla wydawcy było jednak wydawanie Biblii w całości składających się ze stron o 42 wierszach, których tekst był drukowany w całości na czarno. Do produkcji wykorzystano wysokiej jakości papier sprowadzany z Piemontu. Wydrukowane egzemplarze były następnie rubrykowane, iluminowane i oprawiane. Szacuje się, że powstało 30-35 egzemplarzy na pergaminie i 140-145 na papierze. Przetrwało 48 egzemplarzy (36 na papierze, 12 na pergaminie).

 

Dziękuję za uwagę. Jeżeli zaciekawiła Was historia druku to polecam fanpage Drukarnia prowadzoną przez wrocławski Klub Innowatora. A osobom, które jeszcze nie czytały Trylogii Husyckiej, serdecznie polecam nadrobienie tej lektury. W pierwszym tomie (Narrenturm) jest rozdział poświęcony spotkaniu głównych bohaterów z Johannem Gutenbergiem 😉

Zapraszam do czytania kolejnych (oraz poprzednich) wpisów i zakupów w sklepie suszek.com.pl/antykwariat

 

ŁS

Brak komentarzy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *